ΚΩΣΤΗΣ ΚΟΤΣΩΝΗΣ-Διαφορετικότητα και ΜΜΕ-Η Κάλυψη των Διώξεων κατά της Σεξουαλικής Ετερότητας στην Τσετσενία από Διεθνή ΜΜΕ

Μέχρι και τη δεκαετία του 1950, η ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα παγκοσμίως στερούνταν εκπροσώπησης στα κυρίαρχα έντυπα ΜΜΕ, για αυτό και ανέπτυξε από νωρίς τον δικό της Τύπο. Από τη δεκαετία του 1950 ως και τη δεκαετία του 1980 τα μέλη της παρουσιάζονταν από τα κυρίαρχα έντυπα ως απειλή για τη δημόσια τάξη, τη δημόσια υγεία και τα κοινωνικά πρότυπα. Από τη δεκαετία του 1990 και μέχρι σήμερα, αυτή η εκπροσώπησή της βελτιώθηκε ποσοτικά και ποιοτικά, τουλάχιστον στο δυτικό κόσμο, χωρίς, ωστόσο, να εκλείψουν εντελώς τα στερεότυπα. Το παρόν επιστημονικό άρθρο μελέτησε το πώς ένα σύνολο ηλεκτρονικών ΜΜΕ από την Ελλάδα και τον κόσμο κάλυψε τις συνεχιζόμενες διώξεις εις βάρος της σεξουαλικής ετερότητας (sexual otherness), και πιο συγκεκριμένα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας, στη Δημοκρατία της Τσετσενίας, στη Ρωσία. Συγκεκριμένα, διερεύνησε την έκταση που αφιερώθηκε στο ζήτημα, τις λέξεις με τη συχνότερη εμφάνιση στη σχετική αρθρογραφία και τα μοτίβα νοηματικής πλαισίωσης (framing) που χρησιμοποίησαν οι δημοσιογράφοι για τη σεξουαλική ετερότητα. Για την ανάλυση των δεδομένων χρησιμοποιήθηκε μια μικτή ερευνητική προσέγγιση. Το δείγμα αποτελούνταν από ΜΜΕ ευρείας κυκλοφορίας και ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η έκταση των ρεπορτάζ για τις διώξεις μειώθηκε ραγδαία μέσα σε έναν μόλις μήνα κάλυψης. Υπήρξε μία έντονη ροπή προς επίσημές πολιτικές πηγές και λέξεις φορτισμένες με αρνητική συνδήλωση. Η σεξουαλική ετερότητα πλαισιώθηκε κυρίως μέσα από τις αναφορές στις διώξεις και τις πολιτικές συνέπειες που είχε η συγκεκριμένη κρίση ανθρώπινων δικαιωμάτων. Ταυτόχρονα, τα ΜΜΕ απέφυγαν να «κανονικοποιήσουν» ενεργά τις ΛΟΑΤΚΙ ταυτότητες ως κάτι φυσιολογικό, αλλά και στο να αναζητήσουν τα βαθύτερα κοινωνικά-πολιτισμικά αίτια που οδήγησαν στις διώξεις. Δεν υπήρξαν ιδιαίτερες διαφοροποιήσεις ως προς τον τρόπο κάλυψης ανάμεσα στα ΜΜΕ ευρείας κυκλοφορίας και τα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ.

ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ

ετερότητα, ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, ΛΟΑΤΚΙ σπουδές, Κουήρ σπουδές, σεξουαλικές μειονότητες, διεθνής δημοσιογραφία, ανθρώπινα δικαιώματα, κρίση ανθρώπινων δικαιωμάτων, νοηματική πλαισίωση (framing), θεωρία των νοηματικών πλαισίων/ της πλαισίωσης (framing theory), πλαισίωση στα ΜΜΕ (Media framing)

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στα τέλη του 2016 ξεκίνησε μία σειρά διώξεων εις βάρος της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας στη Δημοκρατία της Τσετσενίας, στη Ρωσία («‘‘Το κελί μύριζε σαν σάπιο κρέας’’-Συγκλονιστικές μαρτυρίες ομοφυλοφίλων που βασανίστηκαν στην Τσετσενία», 2017). Αυτές αποκαλύφθηκαν για πρώτη φορά από την ανεξάρτητη ρωσική εφημερίδα Novaya Gazeta τον Απρίλιο του 2017 (Kramer, 2017). 

Ο Ramzan Kadyrov, επικεφαλής της Δημοκρατίας, αρνήθηκε τα πάντα, ισχυριζόμενος ότι δεν υπάρχουν ομοφυλόφιλοι στην περιοχή (Palazzo, 2017). Υπήρξε μεγάλη κινητοποίηση σε ολόκληρο τον κόσμο από Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, πολίτες, ακτιβιστές και πολιτικά πρόσωπα (Corner, 2017ˑ Gilchrist, 2017ˑ Martosko, 2017). Κάποιες χώρες, όπως ο Καναδάς, άνοιξαν και επίσημα τα σύνορά τους για τα θύματα της Τσετσενίας (Gilchrist, 2017). Ταυτόχρονα, το Κρεμλίνο ανακοίνωσε ότι θα διεξάγει έρευνες για το θέμα, μετά από πρωτοβουλία της επιτρόπου για τα ανθρώπινα δικαιώματα Tatyana Moskalkova (Villarreal, 2017).

Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, ο Kadyrov και ο Υπουργός Εξωτερικών της κυβέρνησής του αρνήθηκαν ―όπως και παλιότερα― την ύπαρξη ομοφυλόφιλων μιλώντας στα ΜΜΕ (Dearden, 2017ˑ Evans, 2017). Τον Οκτώβριο του 2017 το ενδιαφέρον των ΜΜΕ στράφηκε στον Maxim Lapunov, τον πρώτο ομοφυλόφιλο που κατήγγειλε ανοικτά τα βασανιστήρια εις βάρος του (Carroll, 2017), αλλά και στο φημολογούμενο θάνατο του αγνοούμενου τραγουδιστή Zelim Bakaev, ο οποίος ενδεχομένως να ήταν αποτέλεσμα των διώξεων αυτών (Farand, 2017).

Το παρόν μελέτησε το πώς ένα σύνολο εγχώριων και διεθνών ΜΜΕ κάλυψε δημοσιογραφικά τις συγκεκριμένες διώξεις, οι οποίες είχαν σαν στόχο τη «σεξουαλική ετερότητα» στη Δημοκρατία. Σύμφωνα με τον Staszak, η ετερότητα είναι το αποτέλεσμα μίας διαδοχικής διαδικασίας με την οποία μία κυρίαρχη εσω-ομάδα δημιουργεί μία ή περισσότερες υποτελείς εξω-ομάδες. Οι εξω-ομάδες δημιουργούνται μέσω του στιγματισμού μίας διαφοράς –πραγματικής η επινοημένης– που παρουσιάζεται ως κίνητρο για πιθανές διακρίσεις εις βάρος τους (2009).

Η εστίαση συγκεκριμένα στο ζήτημα της σεξουαλικής ετερότητας εκπορεύθηκε από την επιθυμία μου να συνεισφέρω στο ερευνητικό κενό που παρατηρείται στις ελληνικές ΛΟΑΤΚΙ Σπουδές, παρά τις αξιόλογες έρευνες που υπήρξαν τα τελευταία χρόνια (πρβ. Βέβη & Σαμούρη, 2018∙ Γαλανού, 2014∙ Θερμός, 2015∙ Καραθανάση, 2013∙ Μακρή-Τσιλιπάκου, 2014∙ Παπαθανασίου & Αποστολίδης, 2013∙ Πολίτης, 2006∙ Τζαμαλούκα, 2002∙ Χατζητρύφων & Παπαζήση, 2007). Επιπλέον, η έρευνα επιθυμεί διαφοροποιηθεί από τη «δυτικοκεντρική» οπτική με την οποία ερευνάται συνήθως η σχέση της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας με τα ΜΜΕ.

2. ΕΚΠΡΟΣΩΠΗΣΗ ΤΗΣ ΛΟΑΤΚΙ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΑ ΜΜΕ ΕΥΡΕΙΑΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΑ ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ[1]

2.1. MME Ευρείας Κυκλοφορίας

Μολονότι οι πρώτες οργανωμένες κοινότητες ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπων στα αμερικανικά αστικά κέντρα ξεκίνησαν να εμφανίζονται ήδη από τις δεκαετίες του 1940 και του 1950, μέχρι και τη δεκαετία του 1960 η ομοφυλοφιλία σπανίως αναφερόταν ρητά στην ειδησεογραφία των ΗΠΑ (d’Emilio, 2007· Streitmatter, 1995), βιώνοντας έναν «συμβολικό αφανισμό» από την πραγματικότητα των ΜΜΕ (Gross, 1991, σ. 21). Σε αυτό συνέβαλε η κινδυνολογία του Μακαρθισμού και το αντικομμουνιστικό κλίμα. Η ομοφυλοφιλία δεν θεωρούνταν απόκλιση μόνο από τη σεξουαλική κανονικότητα αλλά και από τη διατήρηση της εθνικής ασφάλειας (Serykh, 2017). Το 1969 η επιδρομή της αστυνομίας στο μπαρ Stonewall Inn, όπου σύχναζαν μέλη της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας, οδήγησε για πρώτη φορά σε δημοσιεύματα τα οποία χειρίζονταν το ζήτημα της ομοφυλοφιλίας με ομοφοβική πλαισίωση, αλλά και λιγότερο επικριτική διάθεση (Alwood, 1996, όπ. αναφ. στο Armstrong & Crage, 2006).

Την ίδια περίοδο, οι εφημερίδες στο Ηνωμένο Βασίλειο φαίνεται ότι είχαν μία αυτολογοκριτική στάση απέναντι στην ομοφυλοφιλία, μην κάνοντας παρά ελάχιστες αναφορές. Σταδιακά αυτό άλλαξε και οι συντάκτες ξεκίνησαν να μιλούν πιο ανοιχτά για αυτήν, αντιμετωπίζοντάς την, όμως, ως «κοινωνικό πρόβλημα» (Buckle, 2012, σ. 65). Τη δεκαετία του 1970, μερικές βρετανικές εφημερίδες ξεκίνησαν να καλύπτουν τις κινητοποιήσεις της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας πιο αντικειμενικά (Buckle, 2012).

Αντίστοιχη ήταν η ιστορική πορεία στη Γερμανία (Grau, 1999ˑ Moeller, 2010), τη Σλοβενία (Kuhar, 2003), την Πορτογαλία (Santos, 2016) και την Ισπανία (Sotelo, 2000).

Κατά τη δεκαετία του 1980 η ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα –και ιδίως οι ομοφυλόφιλοι άντρες− συνδέθηκε ιδιαίτερα έντονα με το AIDS, το οποίο ονομάστηκε λανθασμένα «πανούκλα των γκέι» (Greene, 2007). Πολλές δημοφιλείς αμερικανικές εφημερίδες έρεπαν προς τον πουριτανισμό, φοβούμενες μην αποξενώσουν το αναγνωστικό τους κοινό ή μην παρεκκλίνουν από την επίσημη γραμμή των Αρχών (Nelkin, 1991ˑ Seidman, 1988).

Στη Μεγάλη Βρετανία κυριάρχησε ένα προσεκτικά σχεδιασμένο «υπερθέαμα του AIDS» στα ΜΜΕ, στο οποίο οι ομοφυλόφιλοι παρουσιάζονται πάντα ως τιμωρούμενοι, ενώ η παραδοσιακή ετερόφυλη οικογένεια επιβιώνει και ενισχύει την κεντρική της θέση στην κοινωνία (Watney, 1987, σ. 80). Στη Γαλλία η ασθένεια θεωρήθηκε απότοκο των ομοφυλοφιλικών πολιτισμικών επιρροών της Αμερικής. Στη Σοβιετική Ένωση αντιμετωπίστηκε ως αιτιατό του (αμερικανικού) καπιταλισμού (Nelkin, 1991). Στη Γαλλία, τη δυτική Γερμανία και  τη Γιουγκοσλαβία τα ΜΜΕ παρουσίασαν επίσης στο AIDS ως εισαγόμενη απειλή από τις ΗΠΑ (Jones, 1992ˑ Kuhar, 2003ˑ Nelkin, 1991).

Κατά τη δεκαετία του 1990, η ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα άρχισε να παρουσιάζεται λιγότερο παθολογικά, με αποτέλεσμα οι διεκδικήσεις της (λ.χ. γάμος, τεκνοθεσία) να προβάλλονται περισσότερο και η ίδια να αντιμετωπίζεται ως πολλά υποσχόμενο αγοραστικό κοινό (Branchik, 2002ˑ Kuhar, 2003). Ωστόσο, αυτό δεν επέφερε και ειλικρινή αποδοχή της. Μπορεί να μην θεωρούνταν πλέον κίνδυνος για την κοινωνία, ωστόσο, οι ομοφυλόφιλοι συνέχισαν να παρουσιάζονται ως στερεοτυπικές ανάπαυλες ανοικειότητας και «εξωτισμού» στον ετεροφυλοφιλικό κανόνα (Gross, 2001∙ Walters, 2001).

Τις δεκαετίες του 2000 και του 2010 η κάλυψη ομόφυλων οικογενειακών σχέσεων αυξήθηκε σημαντικά στα αμερικανικά και βρετανικά mainstream έντυπα (Jowett, 2014ˑ Jowett & Peel, 2010ˑ Landeau, 2009∙ Shugart, 2005ˑ Rodriguez & Blumell, 2014), παράλληλα με την όλο και αυξανόμενη αναγνώρισή τους από πολλά κράτη (Takács, Szalma & Bartus, 2016ˑ Tang, 2019). Στις ΗΠΑ ο γάμος μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου παρουσιάστηκε μέσα από το διχαστικό δίπολο «παράδοση/θρησκευτική ελευθερία VS ισότητα για όλους» (Adams, 2012∙ Panm, Meng & Zhou, 2010∙ Rodriguez & Blumell, 2014).

Στην Αφρική και την Ασία, ηπείρους με πολύ υψηλά ποσοστά καταδίκης της ομοφυλοφιλίας (Pew Research Center, 2013), η ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα θεωρείται από πολλά ΜΜΕ αρνητικό υποπροϊόν της πολιτισμικής επιρροής (Adamczyk, Kim & Paradis, 2015ˑ Strand, 2012) και του καπιταλισμού της Δύσης (Huang, 2018ˑ Persson, 2013). Στη Ρωσία η «προπαγάνδα υπέρ των μη παραδοσιακών σεξουαλικών σχέσεων» σε ανήλικους (Persson, 2015, σ. 257) ποινικοποιήθηκε το 2013, με αιτιολογία την προστασία της ηθικής και της υγείας των παιδιών (Chan, 2017).

2.2. ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ

Τα πρώτα ΛΟΑΤΚΙ περιοδικά γεννήθηκαν μέσα στη συντηρητική αμερικανική κοινωνία της δεκαετίας του 1950 (d’Emilio, 1983). Στόχος τους ήταν να παράσχουν εκπαιδευτικές πληροφορίες για την ομοφυλοφιλία και να μετριάσουν την εχθρική στάση των Αρχών ή της κοινωνίας απέναντι σε αυτή (d’Emilio, 1983).

Κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970 κυρίαρχο έντυπο στις ΗΠΑ ήταν το περιοδικό The Advocate (αρχικά: The Los Angeles Advocate). Έγινε το πρώτο περιοδικό που αντιμετώπισε τους ομοφυλόφιλους ως υποψήφιους καταναλωτές με μεγάλη αγοραστική δύναμη και εύκολη στόχευση (Sender, 2001).

Τις ίδιες δεκαετίες ξεκίνησε η κυκλοφορία αντίστοιχων ΛΟΑΤΚΙ περιοδικών στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Δυτική Γερμανία και τη Σουηδία (Buckle, 2012ˑ Calder, 2015ˑ Ewing, 2016ˑ Bertilsdotter-Rosqvist & Andersson, 2016).

 Κατά τη δεκαετία του 1980 η έξαρση του AIDS στις ΗΠΑ ανέκοψε το κύμα διαφημίσεων που φιλοξενούνταν εντός αυτών των εντύπων (Sender, 2001). Το The Advocate κάλυψε την ασθένεια με ατομικιστικό και απολιτικό τρόπο, απευθυνόμενο σχεδόν αποκλειστικά σε λευκούς ομοφυλόφιλους άντρες (Sender, 2001). Άλλα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ αναπαρήγαγαν το πουριτανικό αφήγημα των εφημερίδων ευρείας κυκλοφορίας (Nelkin, 1991). Στην Αυστραλία και το Ηνωμένο Βασίλειο τα βασικά ΛΟΑΤΚΙ περιοδικά είχαν πιο ριζοσπαστική-αριστερή ατζέντα για το ζήτημα (Buckle, 2012ˑ Ware, 2017).

 Στη δεκαετία του 1990 έγινε «αναγέννηση» του γκέι τύπου στις ΗΠΑ (Hitchcock, 2017). Τόσο το The Advocate όσο και άλλα περιοδικά συνέχισαν να «εξευγενίζουν» την ύλη τους και να συνδιαμορφώνουν το πρότυπο του ιδανικού ομοφυλόφιλου άντρα αναγνώστη (Sender, 2001). Στο Ηνωμένο Βασίλειο το ρόλο αυτό ανέλαβε το περιοδικό The Attitude, το οποίο ξεκίνησε να εκδίδεται στα μέσα της δεκαετίας του 1990 (Padva, 2002).

Από το 2000 μέχρι σήμερα άλλα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ στις ΗΠΑ συγχωνεύτηκαν και άλλα ξεκίνησαν να προσφέρουν πολυμεσικό περιεχόμενο στους αναγνώστες τους (Hitchcock, 2017). Θεματολογικά κυριάρχησαν τα άρθρα ή οι διαφημίσεις που αφορούσαν την εξωτερική εμφάνιση ή φροντίδα και την ψυχαγωγία των αναγνωστών (Saucier & Caron, 2008).

Η ανοιχτά πολιτικοποιημένη ταυτότητα των πρώτων ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ ανήκει πλέον στο παρελθόν. Επιπλέον, ζητούμενο παραμένει η αποτύπωση της ποικιλομορφίας της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας, αφού στις διαφημίσεις και τα εξώφυλλα πολλών περιοδικών παρουσιάζονται ως επί το πλείστον λευκοί, καλοσχηματισμένοι και νέοι άντρες (Roy, 2012∙ Saucier & Caron, 2008).

 

3. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ, ΔΕΙΓΜΑ & ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

3.1. Ερευνητικά Ερωτήματα

Τα ερευνητικά ερωτήματα που τέθηκαν πριν την υλοποίηση της μελέτης ήταν:

  • Q1: Πόση έκταση αφιερώθηκε από τα ΜΜΕ στη δημοσιογραφική κάλυψη των διώξεων;
  • Q2: Ποιες λέξεις κυριάρχησαν στη δημοσιογραφική κάλυψη των διώξεων;

Σχήμα 1: Τα ΜΜΕ του δείγματος.

  • Q3: Ποια νοηματικά πλαίσια (frames) σχετικά με τη σεξουαλική ετερότητα, και συγκεκριμένα την ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, κυριάρχησαν στην κάλυψη των διώξεων;
  • Q4: Τα ΜΜΕ έδωσαν μεγαλύτερη έμφαση στην παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων ή στις πολιτικές συνέπειες των διώξεων;
  • Q5: Υπήρξε διαφοροποίηση στην κάλυψη των διώξεων ανάμεσα στα ΜΜΕ ευρείας κυκλοφορίας και στα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ;
  • Q6: Η κάλυψη των διώξεων από τα ΜΜΕ έγινε για την ειλικρινή στήριξη των ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένων ή απλώς για να δοθεί μια επίφαση προοδευτικότητας στην ειδησεογραφία τους;

 

3.2. Δείγμα

Το δείγμα της έρευνας αποτελούνταν από 321 άρθρα ηλεκτρονικών ΜΜΕ. Πρόκειται για ένα δείγμα διαπολιτισμικό, αφού αφορά πέντε διαφορετικές χώρες: ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Καναδά, Ρωσία και Ελλάδα. Τα άρθρα ανακτήθηκαν από τους ιστοτόπους συνολικά 17 ΜΜΕ, τόσο ευρείας κυκλοφορίας όσο και ΛΟΑΤΚΙ θεματικής. Η πολιτική τους κατεύθυνση κινείται από την κεντροαριστερά μέχρι τη συντηρητική, «εναλλακτική δεξιά». Όλα τα άρθρα δημοσιεύτηκαν από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο του 2017.

Οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο επιλέχθηκαν αφενός λόγω της προοδευτικής στάσης που τηρούν σε θέματα σεξουαλικής ετερότητας και αφετέρου λόγω της παγκόσμιας απήχησης των ΜΜΕ τους. Συμπληρωματικά εντάχθηκε και ο Καναδάς, επειδή ήταν μία από τις λίγες δυτικές χώρες που  υποδέχτηκε και στήριξε ανοιχτά τους ομοφυλόφιλους άντρες από την Τσετσενία.  Η Ρωσία, από την άλλη, επιλέχθηκε αφενός ως χώρα τέλεσης των γεγονότων και αφετέρου ως το «αντίπαλο», συντηρητικό δέος στην προοδευτική στάση των δυτικών χωρών. Η Ελλάδα εντάχθηκε στο δείγμα ως ο ενδιάμεσος πόλος μεταξύ των προοδευτικών δυτικών χωρών και της συντηρητικής Ρωσίας σε ό,τι αφορά την ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων.

 

3.3. Μεθοδολογία

Για την ανάλυση των άρθρων που ανακτήθηκαν ακολουθήθηκε μία μικτή μέθοδος ανάλυσης δεδομένων, αποτελούμενη από ένα ποσοτικό και ένα ποιοτικό σκέλος. Το ποσοτικό σκέλος προηγήθηκε του ποιοτικού. Κεντρική θέση στην ανάλυση είχε η έννοια του «δημοσιογραφικού νοηματικού πλαισίου» (frame). Πρόκειται για την κεντρική οργανωτική ιδέα ενός ρεπορτάζ, η οποία καθορίζει το πώς θα παρουσιαστεί η εκάστοτε είδηση στο κοινό (Gamson & Modigliani, 1989).

Η ποσοτική ανάλυση είχε σαν στόχο τη μέτρηση της έκτασης που αφιέρωσαν τα ΜΜΕ του δείγματος στις διώξεις και την εύρεση των λέξεων που εμφανίζονται πιο συχνά στο δείγμα ανά χώρα. Για το πρώτο έγινε καταμέτρηση του συνολικού αριθμού άρθρων και λέξεων ανά ΜΜΕ. Για το δεύτερο αξιοποιήθηκε το πρόγραμμα λογιστικών φύλλων Microsoft Excel, στο οποίο αντιγράφηκε και αναλύθηκε ολόκληρο το δείγμα. Τελικά έγινε ανίχνευση των 58 πιο συχνά εμφανιζόμενων λέξεων σε ολόκληρο το δείγμα. Στη συνέχεια, δημιουργήθηκαν αριθμητικές κατατάξεις με βάση τη συχνότητα εμφάνισης αυτών των λέξεων για κάθε χώρα και για τα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ ξεχωριστά.

Στην ποιοτική ανάλυση χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος της ανάλυσης περιεχομένου. Με αυτή έγινε προσπάθεια να χωριστούν-κωδικοποιηθούν οι περίοδοι λόγου του δείγματος σε ομάδες λέξεων «με παρόμοιο νόημα ή χροιά» (Weber, 1990, όπ. αναφ Stemler, 2001, σ. 4).  Για την υλοποίηση της κωδικοποίησης χρησιμοποιήθηκε ένα λογισμικό εξειδικευμένο στην ανάλυση ποιοτικών δεδομένων, το QDA Miner Lite. Η κωδικοποίηση έγινε με βάση έξι δημοσιογραφικά νοηματικά πλαίσια:

  • Πλαίσιο της αναφοράς στις διώξεις: οι ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένοι και όσοι τους υποστηρίζουν διώκονται και υφίστανται αρνητικές συνέπειες (λ.χ. φυλάκιση, βασανιστήρια, θανάτωση).
  • Πλαίσιο της ρητορικής μίσους: οι ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένοι γίνονται αποδέκτες μειωτικών χαρακτηρισμών από τις Αρχές της χώρας τους λόγω του σεξουαλικού τους προσανατολισμού ή της ταυτότητας φύλου τους.
  • Πλαίσιο του ταμπού: η ομοφυλοφιλία απειλεί τη θρησκευτική και πολιτισμική ηθική ή παράδοση της Τσετσενίας. Για αυτό, καταπιέζεται, αποκρύπτεται και τιμωρείται.
  • Πλαίσιο της αλληλεγγύης: οι διώξεις κατά των ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένων δημιουργούν αντιδράσεις και εκδηλώσεις στήριξης, τόσο σε επίπεδο κοινωνίας των πολιτών, όσο και σε επίπεδο κρατών.
  • Πλαίσιο της κανονικοποίησης: οι ΛΟΑΤΚΙ ταυτότητες προωθούνται ενεργά από τα ΜΜΕ και τους αρθρογράφους ως κάτι το φυσιολογικό. Οι ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένοι παρουσιάζονται ως άνθρωποι με ανάγκες και δικαιώματα στην αξιοπρέπεια, την αγάπη ή τη συντροφικότητα, όπως όλοι.
  •  Πλαίσιο των πολιτικών συνεπειών: οι διώξεις κατά των ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένων προκαλούν εξελίξεις σε πολιτικό επίπεδο παγκοσμίως.

4. ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

4.1. Ποσοτική Ανάλυση (Ερευνητικά Ερωτήματα Q1 & Q2)

Στις ΗΠΑ θα μπορούσε να πει κανείς ότι η έκταση της κάλυψης εξαρτήθηκε από τον πολιτικό προσανατολισμό του κάθε ΜΜΕ. Τη μεγαλύτερη έκταση αφιέρωσαν τα κεντροαριστερά ΜΜΕ The Huffington Post και The New York Times. Στο Ηνωμένο Βασίλειο εντύπωση προκαλεί η εκτεταμένη κάλυψη της δεξιόστροφης The Daily Mail, αν και σε μεγάλο βαθμό τα άρθρα της αποτελούν ουσιαστικά «ανακύκλωση» των ίδιων ειδήσεων ή αναδημοσιεύσεις από άλλα ΜΜΕ.  Ακόμα, αναπάντεχη θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η μικρή έκταση που αφιέρωσε η κεντροαριστερή εφημερίδα The Guardian σε σχέση με άλλα ΜΜΕ της ίδιας χώρας.

Στη Ρωσία το πρακτορείο ειδήσεων Sputnik έδωσε μικρή έκταση στο ζήτημα. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι έτσι το πρακτορείο συντάσσεται με την επίσημη κυβερνητική γραμμή, η οποία αμφισβήτησε τα δημοσιεύματα για τις συλλήψεις και δεν προέβη ποτέ σε συστηματική έρευνα για τα όσα προέκυψαν από τα ρεπορτάζ. Το Sputnik έχει δεχτεί κριτική ότι ελέγχεται από το Κρεμλίνο (Alandete, 2018ˑ de Pedro & Iriarte, 2017). Αντίθετα, στην αγγλόφωνη εφημερίδα The Moscow Times οι συντάκτες έγραψαν σχεδόν τέσσερις φορές περισσότερες λέξεις για το θέμα. Αυτό ίσως συνέβη στο πλαίσιο πιθανής κριτικής απέναντι στην πολιτική του προέδρου Πούτιν (Luhn, 2015) ή λόγω του ότι η εφημερίδα απευθύνεται κυρίως σε δυτικούς επισκέπτες λόγω της αγγλικής γλώσσας στα άρθρα της.

Στον Καναδά η κάλυψη ήταν μάλλον πολύ μικρή. Θα περίμενε κανείς μεγαλύτερη, δεδομένου ότι ο Καναδάς ανήκε στις χώρες υποδοχής και στο ότι η εφημερίδα τάσσεται υπέρ της κοινωνικής δικαιοσύνης και των ατομικών δικαιωμάτων («About the Toronto Star», 2018).

Στην Ελλάδα η κάλυψη ήταν επίσης σχετικά μικρή, κάτι αναμενόμενο, δεδομένου ότι η Ελλάδα δεν είχε άμεση ανάμειξη στο συγκεκριμένο ζήτημα και ότι η ομοφυλοφιλία παραμένει ταμπού για ένα σημαντικό κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας («Τι πιστεύουν οι Έλληνες», 2018).  Πάντως, είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι η κεντροαριστερή Εφημερίδα των Συντακτών έχει τον ίδιο σχεδόν αριθμό λέξεων με το συντηρητικό πολιτικά Πρώτο Θέμα.


Γράφημα 1.1 και 1.2: Ο συνολικός αριθμός λέξεων που αφιέρωσε κάθε ΜΜΕ του δείγματος στις διώξεις.

Όσον αφορά τα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ, μη αναμενόμενος ήταν ο πολύ μικρός αριθμός λέξεων στο The Gay Times σε σχέση με το The Advocate και το Antivirus. Αυτά τα δύο ΜΜΕ αφιερώνουν μεγάλη έκταση στις διώξεις, κάτι λογικό, αφού οι αναγνώστες τους θα μπορούσαν ενδεχομένως να ταυτιστούν ευκολότερα με τα θύματα.

Αθροίζοντας τις λέξεις όλων των ΜΜΕ ανά μήνα, παρατηρείται μία ραγδαία μείωση ενδιαφέροντος ήδη ένα μήνα μετά τις αποκαλύψεις της Novaya Gazeta. Ειδικά από το Μάιο του 2017 και εξής η ποσότητα της κάλυψης περιορίστηκε δραματικά. Αρκετά ΜΜΕ σταμάτησαν εντελώς την κάλυψη ή την διέκοψαν για κάποιος μήνες και επανήλθαν το Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο. 


Γράφημα 2: Ο συνολικός αριθμός λέξεων που αφιέρωσαν όλα τα ΜΜΕ του δείγματος ανά μήνα κάλυψης.

Φαίνεται, λοιπόν, ότι ΜΜΕ είδαν το ζήτημα με επικαιρική σκοπιά.

Οι 58 λέξεις με τη μεγαλύτερη συχνότητα εμφάνισης περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων κάποια βασικά πρόσωπα/πρωταγωνιστές της ιστορίας, επαναλαμβανόμενους τόπους και λέξεις που υποδηλώνουν μία συγκεκριμένη νοηματική πλαισίωση, θετική ή αρνητική.

Όσον αφορά τους «πρωταγωνιστές», τα επίσημα πολιτικά/θεσμικά πρόσωπα μονοπώλησαν το ενδιαφέρον των ΜΜΕ σε όλες τις χώρες (π.χ. Kadyrov, Putin , Merkel , Macron, άλλοι Ρώσοι κυβερνητικοί). Ως αποτέλεσμα, δόθηκε αισθητά λιγότερος χώρος στους υποστηρικτές των θυμάτων —ιδίως στα Ρωσικά ΜΜΕ— αλλά και στα ίδια τα θύματα.

Στους «τόπους» κυριάρχησαν οι αναφορές στη Ρωσία (Russia, Moscow) και την Τσετσενία (Chechnya, Grozny), κάτι λογικό, αφού εκεί διαδραματίζεται η κρίση. Με πολύ μεγάλη διαφορά ακολούθησαν οι λέξεις που αφορούσαν την Ευρώπη (Europe, France, Germany) και τον Καναδά (Canada). Η Γαλλία, η Γερμανία και ο Καναδάς είναι χώρες που αντέδρασαν αρκετά ενεργά απέναντι στις διώξεις, με διαβήματα προς τον Vladimir Putin ή υποδοχή ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένων ως προσφύγων.

Άλλες δεκατρείς συχνά εμφανιζόμενες λέξεις είχαν μία ξεκάθαρη αρνητική νοηματική πλαισίωση (π.χ. Crisis, Violate, Abuse, Arrest, Death, Fear, Kill, Persecution, Torture). Αυτές υπάρχουν σε μεγάλη συγκέντρωση στα ΜΜΕ όλων των χωρών, αλλά και στα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ. Ωστόσο, υπήρχαν και οκτώ συχνά εμφανιζόμενες λέξεις με θετική νοηματική συνδήλωση (π.χ. Freedom, Hope, Pride, Rights, Safety). Να σημειωθεί εδώ ότι εντύπωση προκάλεσε η πολύ μικρή χρήση της λέξης «Pride» από τα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ, δεδομένου ότι η αντίστοιχη κοινότητα την έχει οικειοποιηθεί ιδιαίτερα εδώ και αρκετές δεκαετίες.

4.2. Ποιοτική Ανάλυση (Ερευνητικά Ερωτήματα Q3-Q6)

Μέσα από την ανάλυση περιεχομένου φάνηκε ότι το νοηματικό πλαίσιο με τη μεγαλύτερη συχνότητα εμφάνισης μέσα στα άρθρα του δείγματος είναι η «αναφορά στις διώξεις» των ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένων (ποσοστό 34.30%, 902 περιπτώσεις, 60.179 λέξεις). Με αυτό το νοηματικό πλαίσιο κωδικοποιήθηκαν αποσπάσματα όπως οι αναλυτικές περιγραφές του πώς τα θύματα συλλαμβάνονταν, φυλακίζονταν και βασανίζονταν. Επιπλέον, κωδικοποιήθηκαν και κάποια αποσπάσματα που αναφέρονταν είτε στις απειλές θρησκευτικών ηγετών της Δημοκρατίας εις βάρος των δημοσιογράφων της Novaya Gazeta, είτε στις συλλήψεις υποστηρικτών των ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένων κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων σε μεγάλες ρωσικές πόλεις. Τέλος, «αναφορά στις διώξεις» περιείχαν και κάποια ολιγάριθμα ρεπορτάζ τα οποία μετέδωσαν τις αρνητικές συμπεριφορές που δέχονταν οι ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένοι φυγάδες από τις ρωσόφωνες κοινότητες των δυτικών χωρών στις οποίες κατέφευγαν.

Δεύτερο σε συχνότητα εμφάνισης ήταν το νοηματικό πλαίσιο «πολιτικές συνέπειες» (ποσοστό 29.20%, 766 περιπτώσεις, 35.291 λέξεις). Εδώ περιλαμβάνονταν μεταξύ άλλων οι αντιδράσεις πολιτικών προσώπων της Ευρώπης, των ΗΠΑ (με ηχηρή την απουσία του Προέδρου Donald Trump) και του Κρεμλίνου απέναντι στην κρίσηˑ επιπλέον, η αναταραχή στις διπλωματικές σχέσεις Ρωσίας-Καναδά λόγω της πρωτοβουλίας του τελευταίου να υποδεχτεί τους ΛΟΑΤΚΙ πρόσφυγες, αλλά και οι συνεχείς διαψεύσεις για την ύπαρξη οργανωμένου σχεδίου φυλακίσεων ή δολοφονιών από τον επικεφαλής της Δημοκρατίας και άλλους αξιωματούχους της κυβέρνησής του.

Στη συνέχεια έπεται το νοηματικό πλαίσιο του «ταμπού» (ποσοστό 20.10%, 529 περιπτώσεις, 9.564 λέξεις). Εδώ ανήκαν αποσπάσματα σχετικά με τις δολοφονίες τιμής στις οποίες προχωρούσαν συγγενείς των συλληφθέντων μόλις μάθαιναν για τη σεξουαλική τους ταυτότητα. Επαναλαμβανόμενα μοτίβα ήταν η συνηθισμένη για την περιοχή «αποκατάσταση της τιμής με αίμα», η ολική άρνηση της ύπαρξης ομοφυλόφιλων στην περιοχή και η αναφορά στους ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπους ως άτομα με «μη παραδοσιακό σεξουαλικό προσανατολισμό».

Τέταρτο στην κατάταξη ήταν το νοηματικό πλαίσιο της «αλληλεγγύης» (ποσοστό 11%, 290 περιπτώσεις, 17.086 λέξεις). Περιλαμβάνει την κάλυψη κινήσεων υποστήριξης από απλούς πολίτες και κράτη (π.χ. διαδηλώσεις, προσπάθειες διάσωσης από οργανώσεις, χορήγηση ασύλου), επίσημες δηλώσεις υποστήριξης από celebrities, αλλά και προτροπές για τη στήριξη των ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένων και από τους ίδιους τους συντάκτες των άρθρων.

Ακολούθησε η «ρητορική μίσους» (ποσοστό 4,5%, 118 περιπτώσεις, 2.590 λέξεις). Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι κανένα από τα ΜΜΕ του δείγματος, ούτε ακόμα τα πιο συντηρητικά, δεν χρησιμοποίησε το ίδιο τέτοια ρητορική. Το συγκεκριμένο πλαίσιο αφορούσε την απλή αναδημοσίευση δηλώσεων που έκαναν οι αρχές και η κυβέρνηση της Τσετσενίας για τους συλληφθέντες. Η απουσία κακοποιητικού λόγου από την πλευρά των δημοσιογράφων δείχνει τη μεγάλη πρόοδο που έχει συντελεστεί στη δημοσιογραφική εκπροσώπηση της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας σε σχέση με παλιότερα.


Γράφημα 3: Τα ποσοστά εμφάνισης των νοηματικών πλαισίων στα ΜΜΕ του δείγματος.

Τελευταίο —με διαφορά— νοηματικό πλαίσιο ήταν αυτό της «κανονικοποίησης» (ποσοστό 0.8%, 21 περιπτώσεις, 486 λέξεις). Αυτό το νοηματικό πλαίσιο εμφανίστηκε σε κάποιες ελάχιστες εκφράσεις που χρησιμοποίησαν οι αρθρογράφοι. Ενδεικτικά: «Η αγάπη είναι αγάπη», «Οι γκέι άνδρες είναι μέρος της ανθρωπότητας», «[Οι ομοφυλόφιλοι] είναι άνθρωποι που θέλουν να αγαπήσουν και να αγαπηθούν, όπως όλοι». Επίσης, τα ΜΜΕ προχώρησαν και στη δημοσίευση αντίστοιχων δηλώσεων υποστήριξης από κάποιους celebrities.

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι, με βάση τα νοηματικά πλαίσια των ρεπορτάζ, κυριάρχησαν δύο παράλληλα αφηγήματα: το «επίσημο», (αναφορά στα ίδια τα γεγονότα της κρίσης και στις πολιτικές εξελίξεις που αυτή έφερε) και το «εναλλακτικό» (αναφορά στις κινήσεις αλληλεγγύης υπέρ των ΛΟΑΤΚΙ Τσετσένων και στους «αφανείς ήρωες» που τις έκαναν, και εμβάθυνση στους κοινωνικού και πολιτισμικούς παράγοντες που προκάλεσαν τις διώξεις).

Με βάση όλα τα παραπάνω ευρήματα, φάνηκε ότι τα ΜΜΕ του δείγματος ενδιαφέρθηκαν σχεδόν εξίσου τόσο για την παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, όσο και για τις πολιτικές συνέπειες που ανέκυψαν από αυτήν.

Από τη μία, όλα τα ΜΜΕ παρουσίασαν εκτεταμένα την παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Το νοηματικό πλαίσιο της «αναφοράς στις διώξεις» είχε το πρώτο ή δεύτερο μεγαλύτερο ποσοστό εμφάνισης σχεδόν σε όλους τους μήνες κάλυψης. Επιπλέον, λέξεις όπως «rights» (δικαιώματα), «crisis» (κρίση) και «violate» (παραβιάζω) εμφανίζονται συχνά μέσα σε όλο το δείγμα.

Επιπλέον, μέσα από το νοηματικό πλαίσιο του «ταμπού» τα ΜΜΕ προσπάθησαν σε κάποιο βαθμό να εξηγήσουν τις πολιτισμικές ή κοινωνικές συνθήκες εξαιτίας των οποίων η τοπική κοινωνία επικροτούσε με τέτοιο πάθος τις μαζικές συλλήψεις, τον εξευτελισμό και τις δολοφονίες τιμής των ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπων.

Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα αυτής της προσπάθειας μετριάζεται από το ότι τα περισσότερα άρθρα είχαν έντονα επιφανειακό, επικαιρικό χαρακτήρα. Έγινε ελάχιστη χρήση του νοηματικού πλαισίου της «κανονικοποίησης», άρα και ενεργή προσπάθεια για πλαισίωση των ΛΟΑΤΚΙ διωκόμενων ως φυσιολογικών ανθρώπων που έχουν τις ίδιες ανάγκες και δικαιώματα με όλους. Ακόμα, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, κυριάρχησαν οι δηλώσεις επίσημων πολιτικών πηγών και όχι τόσο οι μαρτυρίες ακτιβιστών ή θυμάτων.

Όλα αυτά, σε συνδυασμό με το μεγάλο ποσοστό των «πολιτικών συνεπειών» αποδεικνύουν ότι για τα ΜΜΕ η πολιτική/θεσμική διάσταση του γεγονότος παρέμεινε βασική προτεραιότητα, ακόμα και αν το γεγονός προσφερόταν για μία πιο ανθρωποκεντρική προσέγγιση. Η πρόκληση για εκτενέστερη και κυρίως ουσιαστικότερη κάλυψη των κρίσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων παραμένει ανοιχτή και πρέπει να απασχολήσει σοβαρά τόσο τον ακαδημαϊκό και επιστημονικό κόσμο, όσο και τους ίδιους τους δημοσιογράφους.

Προχωρώντας στις τυχόν διαφοροποιήσεις που ανέδειξε η έρευνα ανάμεσα στην κάλυψη των ΜΜΕ ευρείας κυκλοφορίας και των ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ, η ανάλυση έδειξε ότι οι δύο κατηγορίες ταυτίζονται σε μεγάλο βαθμό ως προς τα ποσοστά εμφάνισης των νοηματικών πλαισίων.

Νοηματικό ΠλαίσιοΠοσοστό επί Των Συνολικών Περιπτώσεων (ΜΜΕ Ευρείας Κυκλοφορίας)Ποσοστό επί Των Συνολικών Περιπτώσεων (ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ)
Αναφορά σε διώξεις34,10%35,40%
Αλληλεγγύη10,40%12,60%
Κανονικοποίηση0,80%0,80%
Ρητορική Μίσους4,40%4,70%
Πολιτικές Συνέπειες28,80%30,10%
Ταμπού21,50%16,40%




Πίνακας 2: Σύγκριση της συχνότητας εμφάνισης των νοηματικών πλαισίων ανάμεσα στα ΜΜΕ ευρείας κυκλοφορίας και στα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ.


Το πολύ μικρό ποσοστό «κανονικοποίησης» εμφανίζεται και στα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ. Αυτό προκαλεί μάλλον έκπληξη, δεδομένου ότι ιστορικά στόχος των συγκεκριμένων εντύπων ήταν ακριβώς η διεκδίκηση ανθρώπινων δικαιωμάτων και η ένταξη της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας στην κοινωνία. Ίσως αυτό το ποσοστό να είναι και μία ένδειξη για το ότι τα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ έχασαν τον ακτιβιστικό/πολιτικό χαρακτήρα που είχαν κάποτε.

Αισθητά μειωμένο σε αυτά τα ΜΜΕ εμφανίζεται και το νοηματικό πλαίσιο του «ταμπού». Αυτό μπορεί να ερμηνευτεί ως μία ένδειξη ότι οι ΛΟΑΤΚΙ ιστότοποι είχαν ακόμα πιο μειωμένο ενδιαφέρον για την ανάδειξη του πολιτισμικού και θρησκευτικού status quo που οδήγησε στις διώξεις σε σχέση με τα ΜΜΕ ευρείας κυκλοφορίας.

Παράλληλα με τα παραπάνω αριθμητικά δεδομένα, να προστεθεί εδώ ότι και στα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ υπήρξε έντονα επικαιρικός χαρακτήρας της κάλυψης. Ο ρυθμός κάλυψης έπεσε ραγδαία μετά τον πρώτο μήνα κάλυψης. Μάλιστα, το The Gay Times άφησε ολόκληρους μήνες να περάσουν χωρίς τη δημοσίευση κάποιου άρθρου πάνω στο θέμα.

Η ειδησεογραφία για το θέμα ήταν σε γενικές γραμμές παρόμοια και στις δύο κατηγορίες. Οι μόνες «αποκλειστικότητες» των ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ αφορούσαν: τη δημιουργία ενός ημερολογίου με αισθησιακές αντρικές φωτογραφίες και στόχο τη συγκέντρωση χρημάτων για τους ομοφυλόφιλους Τσετσένους που κατέφευγαν στον Καναδά∙ επίσης, τη δημοσίευση στο περιοδικό The Advocate ενός άρθρου μίας διεμφυλικής γυναίκας, της Leila, η οποία κατέφυγε στις ΗΠΑ μετά από διώξεις στην Τσετσενία και τη Ρωσία.

Καταλήγοντας στο τελικό ερευνητικό ερώτημα, ήταν μάλλον δύσκολο να απαντηθεί αν τα ΜΜΕ του δείγματος κάλυψαν την κρίση με στόχο την ειλικρινή στήριξη των ομοφυλόφιλων ή απλώς για να προσδώσουν μία επίφαση προοδευτικότητας στην ειδησεογραφία τους.

Από τη μία, παρατηρήθηκε πράγματι στα ΜΜΕ του δείγματος μία βελτίωση ως προς την κάλυψη της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας σε σχέση με την επικρατούσα κατάσταση μέχρι και τα τέλη του 20ου αιώνα. Πλέον οι δημοσιογράφοι δεν αγνόησαν την καταπάτηση ανθρώπινων δικαιωμάτων των ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπων, ούτε μίλησαν υποτιμητικά και κακοποιητικά για αυτούς. Μάλιστα, σε κάποιες περιπτώσεις απηύθυναν ανοιχτό κάλεσμα προς τους αναγνώστες για να βοηθήσουν (λ.χ. με συλλογές υπογραφών ή δωρεές).

Από την άλλη, οι προβληματισμοί που ήδη αναφέρθηκαν παραμένουν: επικαιρική, επιφανειακή κάλυψη, παραμονή των θυμάτων και των ανεπίσημων πηγών στο παρασκήνιο, ελάχιστη προσπάθεια για «κανονικοποίηση» της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας.

Σε κάθε περίπτωση, η οπτική του δημοσιογραφικού κόσμου, τουλάχιστον στη Δύση, φαίνεται να έχει αντιστραφεί: Κάποτε οι ομοφυλόφιλοι παρουσιάζονταν ως απειλή για την κοινωνική ομαλότητα και τις κοινωνικές αξίες. Πλέον παρουσιάζονται ως θύματα του θρησκευτικού φανατισμού, του συντηρητισμού και των πολιτικών σκοπιμοτήτων, ειδικά όταν δεν προστατεύονται από τις φιλελεύθερες αρχές των δυτικών δημοκρατιών. Είναι άνθρωποι που στερούνται τα ανθρώπινα δικαιώματα τα οποία δικαιούνται.

5. ΕΠΙΛΟΓΟΣ-ΣΥΖΗΤΗΣΗ

Ολοκληρώνοντας, η παρούσα έρευνα επιβεβαίωσε την υπάρχουσα βιβλιογραφία.

Στα δύο ρωσικά ΜΜΕ του δείγματος παρατηρήθηκε μία τάση που μάλλον ενδυναμώνει τα ευρήματα των Gehlback (2010) και Jackson (2016) σχετικά με την ισχύ της τοπικής κυβέρνησης πάνω στους δημοσιογράφους. Το ειδησεογραφικό πρακτορείο Sputnik, που έχει υποστεί κριτική για έλεγχο από το Κρεμλίνο (Alandete, 2018ˑ de Pedro & Iriarte, 2017), δημοσίευσε μόλις 2.168 λέξεις για τις διώξεις, σε αντίθεση με την αντικυβερνητική Moscow Times (Luhn, 2015), που δημοσίευσε 8.489.

Αναφορικά με τους «πρωταγωνιστές» των άρθρων, οι επίσημες πηγές εμφανίστηκαν πολύ συχνά στα άρθρα, επιβεβαιώνοντας παλιότερες έρευνες που κάνουν λόγο για ξεκάθαρη προτίμηση των συστημικών ΜΜΕ στις επίσημες πηγές  (ενδεικτικά: Berkowitz & Beach, 1983· Brown, Bybee, Wearden & Straughan, 1987· Bullock, 2008· Lee, Maslog & Kim, 2006).

Η πλειοψηφία των λέξεων που υποδηλώνουν νοηματική πλαισίωση έχει αρνητική συνδήλωση. Σε αντίστοιχο συμπέρασμα έφτασαν και οι Jenicek, Wong και Lee (2009). Και η δική τους έρευνα, που μελέτησε τη δημοσιογραφική αναπαράσταση ΛΟΑΤΚΙ αιτούντων άσυλο στον Καναδά το 2001, αναδεικνύει την έμφαση πολλών ΜΜΕ στη βία και στις διακρίσεις που υπέστησαν αυτοί οι άνθρωποι στις χώρες καταγωγής τους.

Η ποιοτική ανάλυση επιβεβαίωσε επίσης την υπάρχουσα έρευνα: έχει σημειωθεί απτή και αισθητή πρόοδος στην αναπαράσταση της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας από τα ΜΜΕ ευρείας κυκλοφορίας.

Όμως, η ισχνή παρουσία της «κανονικοποίησης» στα άρθρα προκαλεί προβληματισμό. Φαίνεται ότι τις περισσότερες φορές τα ΜΜΕ απέτυχαν να τονίσουν τη φυσιολογική, ανθρώπινη υπόσταση των ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπων στην Τσετσενία. Και ακόμα και όταν το έκαναν, κάποιες φορές υπέπεσαν στο υπεραπλουστευτικό δίπολο της προηγμένης Δύσης και της οπισθοδρομικής Ανατολής. Αντίστοιχο στερεότυπο εμφανίστηκε σε μεγαλύτερο βαθμό και στην προαναφερθείσα έρευνα των Jenicek, Wong και Lee (2009).

Το δείγμα έδειξε επίσης ότι τα ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ εγκατέλειψαν τον άλλοτε ριζοσπαστικό χαρακτήρα και την ποικιλομορφία τους. Ο σχεδόν απαράλλακτος τρόπος κάλυψης ανάμεσα στις δύο κατηγορίες Μέσων επιβεβαιώνει την υπάρχουσα βιβλιογραφία, που κάνει λόγο για σταδιακή σύγκλιση των ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ με τη θεματολογία και το οικονομικό μοντέλο των συστημικών ΜΜΕ (πρβ. Bertilsdotter-Rosqvist & Andersson, 2016∙ Bérubé, 2001∙ Nelkin, 1991∙ Sender, 2001∙ Streitmatter, 1995, όπ. αναφ. στο Hitchcock, 2017).

Μελλοντικά η έρευνα θα μπορούσε να επαναληφθεί με πληρέστερο δείγμα (κυρίως ως προς τον αριθμό των καναδικών και ρωσικών ΜΜΕ) και μεγαλύτερο χρονικό διάνυσμα. Επίσης, θα είχε ενδιαφέρον μία νέα έρευνα για τον τρόπο κάλυψης της συγκεκριμένης κρίσης με βάση το μοντέλο της «ειρηνευτικής δημοσιογραφίας». Πρόκειται για ένα πρότυπο δημοσιογραφία που «συνεισφέρει στη διαδικασία της επίτευξης και της διατήρησης της ειρήνης αντιστοίχως με την ειρηνική διευθέτηση των συγκρούσεων» (Hanitzsch, 2004, σ. 484).


[1] Με τον όρο «Τύπος ευρείας κυκλοφορίας» έγινε προσπάθεια να μεταφραστεί η αγγλική λέξη «mainstream». Ο όρος «ΛΟΑΤΚΙ ΜΜΕ/ΛΟΑΤΚΙ Τύπος» χρησιμοποιείται για να περιγράψει το σύνολο των ΜΜΕ που απευθύνονται σχεδόν αποκλειστικά στη ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα και έχουν αντίστοιχη θεματική.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

About the Toronto Star (2018). Ανάκτηση 22 Αυγούστου 2019 από: https://www.thestar.com/about/aboutus.html

Adamczyk, A., Kim, C., & Paradis, L. (2015, December). Investigating differences in how the news media views homosexuality across nations: An analysis of the United States, South Africa, and Uganda. In Sociological Forum, 30, No. 4, σσ. 1038-1058. Doi: 10.1111 /socf. 12207

Adams, T. E. (2013). Frames of homosexuality: Comparing Los Angeles Times’ coverage of california’s proposition 6 (1978) and proposition 8 (2008). Sexuality & Culture17(2), σσ. 213-228. Doi: 10.1007/s12119-012-9145-2

Alandete, D. (2018, 2 Ιανουαρίου). RT, Sputnik and the new Russian war. El País. Ανάκτηση 22 Αυγούστου 2019 από: https://elpais.com/elpais/2018/01/02/inenglish/1514887171_124173.html

Armstrong, E. A., & Crage, S. M. (2006). Movements and memory: The making of the Stonewall myth. American Sociological Review71(5), σσ. 724-751. Doi: 10.1177/000312240607100502

Βέβη, Ε., & Σαμούρη, Ζ. Ρ. (2018). Οι Σύγχρονες απόψεις σχετικά με την Ομοφυλοφιλία και το Σύμφωνο Συμβίωσης στην Ελλάδα (Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία). Ανάκτηση από: http://repository.library.teimes.gr/xmlui/handle/123456789/6786

Berkowitz, D., & Beach, D. W. (1993). News sources and news context: The effect of routine news, conflict and proximity. Journalism Quarterly70(1), 4-12. Doi: 10.1177/107769909307000102

Bertilsdotter-Rosqvist, H. B., & Andersson, C. (2016). Bad Sex, Good Love: Homonormativity in the Swedish Gay Press, 1969–86. GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies22(1), σσ. 33-54. Doi: 10.1215/10642684-3315325

Bérubé, A. (2001). How gay stays white and what kind of white it stays. Στο Birgit Brander Rasmussen, Eric Klinenberg, Irene J. Nexica & Matt Wray (Επιμ.), The making and unmaking of whiteness, (σσ. 234-265). Durham, NC: Duke University Press Books.

Branchik, B. J. (2002). Out in the market: a history of the gay market segment in the United States. Journal of Macromarketing22(1), σσ. 86-97. Doi: 10.1177/027467022001008

Brown, J. D., Bybee, C. R., Wearden, S. T., & Straughan, D. M. (1987). Invisible power: Newspaper news sources and the limits of diversity. Journalism Quarterly64(1), 45-54. Doi: 10.1177/107769908706400106

Buckle, S. (2012). Homosexual identity in England, 1967-2004: political reform, media and social change (Doctoral dissertation, University of Southampton). Ανάκτηση 4 Ιανουαρίου 2020 από: https://eprints.soton.ac.uk/367041/1/Homosexual%2520Identity%2520in%2520England%252C%25201967-2004%2520-%2520Sebastian%2520Buckle.pdf

Butler, J. (1990). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. New York: Routledge.

Γαλανού, Μ. (2014). Ταυτότητα και έκφραση φύλου: Ορολογία, διακρίσεις, στερεότυπα και μύθοι. Αθήνα: Σωματείο Υποστήριξης Διεμφυλικών.

Calder, B. (2015). 1970s gay liberationist ideas: the challenge to reach readers. Journal of Australian Studies39(2), σσ. 184-199. Doi: 10.1080/14443058.2015.1018925

Chan, S. (2017, 20 Ιουνίου). Russia’s ‘Gay Propaganda’ Laws Are Illegal, European Court Rules. The New York Times. Ανάκτηση 26 Μαρτίου 2018 από: https://www.nytimes.com/2017/06/20/world/europe/russia-gay-prτρopaganda.html

Corner, L. (2017, 2 Μαΐου). Angela Merkel confronts Vladimir Putin over Chechnya’s gay torture camps. The Gay Times. Ανάκτηση 18 Αυγούστου 2019 από: https://www.gaytimes.co.uk/community/71201/angela-merkel-confronts-vladimir-putin-chechnyas-gay-torture/

d’Emilio, J. (1983). Sexual politics, sexual communities. Chicago: University of Chicago Press.

d’Emilio, J. (2007). Capitalism and gay identity. Στο R.G. Parker & P. Aggleton (Επιμ.), Culture, society and sexuality: a reader (έκδοση δεύτερη, έκδοση ebook, σσ. 250-258). New York: Routledge. Ανάκτηση από: https://chairoflogicphiloscult.files.wordpress.com/2013/02/culture-society-and-sexuality.pdf.

de Pedro, N. & Iriarte, I. (2017). When the Russkiy Mir and the Spanish-speaking world meet: RT and Sputnik in Spanish. Coleccion Monografías CIDOB. Ανάκτηση 5 Ιανουαρίου 2020 από: https://www.cidob.org/en/articulos/monografias/war_in_peacetime_russia_s_strategy_on_nato_s_eastern_and_southern_flanks/when_the_russkiy_mir_and_the_spanish_speaking_world_meet_rt_and_sputnik_in_spanish

Dearden, L. (2017, 21 Ιουνίου). Chechnya gay purge: Footage taken inside prison shows where men were ‘detained and tortured’. The Independent. Ανάκτηση 18 Αυγούστου 2019 από: https://www.independent.co.uk/news/world/europe/chechnya-gay-purge-men-detained-torture-argun-prison-footage-inside-first-vice-news-deny-allegations-a7801621.html

Ewing, C. (2017). “Color Him Black”: Erotic Representations and the Politics of Race in West German Homosexual Magazines, 1949–1974. Sexuality & Culture21(2), σσ. 382-403. Doi: 10.1007/s12

Farand, C. (2017, 28 Οκτωβρίου). Pop star ‘feared dead’ in Chechnya’s anti-gay crackdown, human rights group warns. The Independent. Ανάκτηση 18 Αυγούστου 2019 από: https://www.independent.co.uk/news/world/europe/chechen-pop-star-zelimkhan-bakayev-feared-dead-chechnya-anti-gay-crackdown-ramzan-kadyrov-a8025026.html

Gamson, W. A., & Modigliani, A. (1989). Media discourse and public opinion on nuclear power: A constructionist approach. American journal of sociology95(1), 1-37.

Gehlbach, S. (2010). Reflections on Putin and the Media. Post-Soviet Affairs26(1), σσ. 77-87. Doi: 10.1086/229213

Gilchrist, T.E. (2017, 3 Σεπτεμβρίου). Rainbow railroad helps 31 persecuted Chechen gay & bisexual men to safety. The Advocate. Ανάκτηση 21 Αυγούστου 2019 από: https://www.advocate.com/world/2017/9/03/rainbow-railroad-helps-31-persecuted-chechen-gay-bisexual-men-safety

Grau, G. (1999). Return of the past: The policy of the SED and the laws against homosexuality in Eastern Germany between 1946 and 1968. Journal of homosexuality37(4), σσ. 1-21. Doi: 10.1300/J082v37n04_02

Gross, L. (1991). Out of the mainstream: Sexual minorities and the mass media. Journal of Homosexuality21(1-2), σσ. 19-46.

Gross, L. (2001). Up from invisibility: Lesbians, gay men, and the media in America. New York: Columbia University.

Greene, W. C. (2007). A history of AIDS: looking back to see ahead. European journal of immunology37, σσ. S94-S102. Doi: 10.1002/eji.200737441

Hanitzsch, T. (2004). Journalists as peacekeeping force? Peace journalism and mass communication theory. Journalism Studies, 5(4), σσ. 483-495. Doi: 10.1080/14616700412331296419

Hitchcock, M. (2017). True Art Sells Itself: XY Magazine and the Gay Press in Digital‐Age America. Historian79(1), σσ. 80-99. Doi: 10.1111/hisn.12422

Huang, Y. (2018). Media Representation of Tongxinglian in China: A Case Study of the People’s Daily. Journal of homosexuality65(3), σσ. 338-360. Doi: 10.1080/00918369.2017.1317475

Θερμός, Β. (2015). Έλξη και πάθος: Μια διεπιστημονική προσέγγιση στην
ομοφυλοφιλία.
Αθήνα: Εν Πλω.

Jackson, C. (2016). Legislation as an Indicator of Free Press in Russia: Patterns of Change from Yeltsin to Putin. Problems of Post-Communism63(5-6), σσ. 354-366. Doi: 10.1080/10758216.2016.1164572

Jenicek, A., Wong, A. D., & Lee, E. O. J. (2009). Dangerous shortcuts: representations of sexual minority refugees in the post-9/11 Canadian press. Canadian Journal of Communication34(4). Doi: 10.22230/cjc.2009v34n4a2119           

Jones, J. W. (1992). Discourses on and of AIDS in West Germany, 1986-90. Journal of the History of Sexuality2(3), σσ. 439-468. Ανάκτηση 4 Ιανουαρίου 2020 από: https://www.jstor.org/stable/3704333?casa_token=lA2C62KbjM8AAAAA:5TSnXXW7EKt_Viz0HYcp3dJRN_JBfuywjZDlgccpFbGvuKVwVOT4qjZ-shWJ1d3lC3DKk2iLRWQo-N9gvAfvqhiGmkuIbwxMYuWyCIZEflYERvcjTHg&seq=1#metadata_info_tab_contents

Jowett, A. (2014). ‘But if you legalise same-sex marriage…’: Arguments against marriage equality in the British press. Feminism & Psychology24(1), σσ. 37-55. Doi: 10.1177/0959353513510655

Jowett, A., & Peel, E. (2010). “Seismic Cultural Change?”: British media representations of same-sex ‘marriage’. Women’s Studies International Forum, 33(3), σσ. 206-214. Doi: 10.1016/j.wsif.2009.12.009

Καραθανάση, Ζ. (2013, 21 Ιανουαρίου). Ομοφοβία στο ελληνικό σχολείο. 10 Percent. Ανάκτηση 25 Αυγούστου 2019 από: http://www.10percent.gr/stiles/h-gnwmh-tou-10/3105-2013-01-20-22-57-46.html

Kramer, A. (2017, 1 Απριλίου). Chechen authorities arresting and killing gay men, Russian paper says. The New York Times. Ανάκτηση 18 Αυγούστου 2019 από: https://www.nytimes.com/2017/04/01/world/europe/chechen-authorities-arresting-and-killing-gay-men-russian-paper-says.html

Kuhar, R. (2003). Media representations of homosexuality: An analysis of the print media in Slovenia. Ljubljana: Peace Institute.

Landau, J. (2009). Straightening out (the politics of) same-sex parenting: Representing gay families in US print news stories and photographs. Critical Studies in Media Communication26(1), σσ. 80-100. Doi: 10.1080/15295030802684018

Lee, S. T., Maslog, C. C., & Kim, H. S. (2006). Asian conflicts and the Iraq war: A comparative framing analysis. International Communication Gazette68(5-6), 499-518. Doi: 10.1177/1748048506068727

Luhn, A. (2015, 5 Φεβρουαρίου). Hackers target Russian newspaper site accused of
being anti-Putin. The Guardian. Ανάκτηση 22 Αυγούστου 2019 από:
https://www.theguardian.com/world/2015/feb/05/russia-moscow-times-cyber-attack

Μακρή-Τσιλιπάκου, Μ. (2014). Σεξουαλικός προσανατολισμός και γλώσσα. Στο N. Lavidas, Th. Alexiou & A.-M. Sougari (Επιμ.), Major Trends in Theoretical and Applied Linguistics: Selected Papers from the 20th ISTAL, Vol II (σσ. 53-68). London: Versita de Gruyter.

Martosko, D. (2017, 21 Απριλίου). Hillary back to claiming Trump is attacking gay rights: Democratic loser calls for her party to rally for 2018 (and can’t stop going on about Russia). The Daily Mail. Ανάκτηση 22 Αυγούστου 2019 από: https://www.dailymail.co.uk/news/article-4431396/Hillary-Clinton-Progress-LGBT-rights-not-secure.html

Moeller, R. G. (2010). Private acts, public anxieties, and the fight to decriminalize male homosexuality in West Germany. Feminist Studies36(3), σσ. 528-552. Ανάκτηση 4 Ιανουαρίου 2020 από: https://www.jstor.org/stable/27919120?casa_token=r7kdiXw966oAAAAA:ZuAdDO9t2C_6BVXgSGww4P-V1yDoWRinpF4BRos3_3Lfh8V6ebiSmFQ43vYkCpbfEfBZSnPqZR-HkSdeMzr_5KRhyN0CWqHQp9ZqiqZwAZSN7MEsPuY&seq=1#metadata_info_tab_contents

Nelkin, D. (1991). AIDS and the news media. The Milbank Quarterly, 69(2), σσ. 293-307. Ανάκτηση 5 Ιανουαρίου 2020 από: https://www.jstor.org/stable/3350206?casa_token=_7AFpnyEA64AAAAA:0V-42FpodvPqfSyYtaxHZFAN7olix6U2XodVXsUGSYjReyXOH0ys_ixvV_reJEhjDf0H-Mb kO5wT6hE4HmCXHcFQgi3rKTHTggFWDKVLsxq_LaSAAo&seq=1#metadata_info_tab_contents

Nockleby, J. T. (2000). Hate speech. Στο L. W. Levy, K. L. Karst & D. J. Mahoney (Επιμ.), Encyclopedia of the American Constitution (σσ. 1277–1279). New York City: Macmillan.

Pan, P. L., Meng, J., & Zhou, S. (2010). Morality or equality? Ideological framing in news coverage of gay marriage legitimization. The Social Science Journal47(3), σσ. 630-645. Doi: 10.1016/j.soscij.2010.02.002

Παπαθανασίου, Χ. & Αποστολίδης, Θ. (2013). Ηθικές αξίες, ταμπού και δικαιώματα: Έλληνες πολιτικοί μιλούν για την ομοφυλοφιλία. Στο Κ.Ν. Φελλάς, Μ. Καψού & Ε. Επαμεινώνδα (Επιμ.), Σεξουαλικότητες: Απόψεις, Μελέτες και Βιώματα στον Κυπριακό και Ελλαδικό χώρο (σ.σ. 91-130). Αθήνα: Πολύχρωμος Πλανήτης.

Πολίτης, Φ. (2006). Οι “ανδρικές ταυτότητες” στο σχολείο: ετεροσεξουαλικότητα,
ομοφυλοφοβία και μισογυνισμός.
Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Padva, G. (2002). Heavenly monsters: The politics of the male body in the naked issue of Attitude magazine. International Journal of sexuality and gender studies7(4), σσ. 281-292. Doi: 10.1023/A:1020334829223

Palazzo, C. (2017, 20 Απριλίου). Chechen leader Ramzan Kadyrov denies arrest and abuse of gays. The Telegraph. Ανάκτηση 22 Αυγούστου 2019 από: https://www.telegraph.co.uk/news/2017/04/20/chechen-leader-ramzan-kadyrov-denies-arrest-abuse-gays/

Persson, E. (2015). Banning “homosexual propaganda”: Belonging and visibility in contemporary Russian media. Sexuality & Culture19(2), σσ. 256-274. Doi: 10.1007/s12119-014-9254-1

Pew Research Center (2013, 4 Ιουνίου). The global divide on homosexuality. Ανάκτηση 26 Μαρτίου 2018 από: http://www.pewglobal.org/2013/06/04/the-global-divide-on-homosexuality/

Rodriguez, N. S., & Blumell, L. (2014). What a year! The framing of marriage equality through media’s selected sources in 2013. Journal of Communication Inquiry38(4), σσ. 341-359. Doi: 10.1177/0196859914551767

Roy, O. (2012). The colour of gayness: Representations of queers of colour in Québec’s gay media. Sexualities15(2), σσ. 175-190. Doi: 10.1177/1363460712436541

Santos, A. C. (2016). ‘In the old days, there were no gays’–democracy, social change and media representation of sexual diversity. International Journal of Iberian Studies29(2), σσ. 157-172. Doi: 10.1386/ijis.29.2.157_1

Saucier, J. A., & Caron, S. L. (2008). An investigation of content and media images in gay men’s magazines. Journal of Homosexuality55(3), σσ. 504-523. Doi: 10.1080/00918360802345297

Seidman, S. (1988). Transfiguring sexual identity: AIDS & the contemporary construction of homosexuality. Social Text, (19/20), σσ. 187-205. Doi: 10.2307/466184

Sender, K. (2001). Gay readers, consumers, and a dominant gay habitus: 25 years of the Advocate magazine. Journal of Communication51(1), σσ. 73-99. Doi: 10.1111/j.1460-2466.2001.tb02873.x

Serykh, D. (2017). Homonationalism Before Homonationalism: Representations of Russia, Eastern Europe, and the Soviet Union in the US Homophile Press, 1953–1964. Journal of homosexuality64(7), σσ. 908-927.

Shugart, H. A. (2005). On misfits and margins: Narrative, resistance, and the poster child politics of Rosie O’Donnell. Communication and Critical/Cultural Studies2(1), σσ. 52-76. Doi: 10.1080/1479142042000332107

Sotelo, M. J. (2000). Political tolerance among adolescents towards homosexuals in Spain. Journal of Homosexuality39(1), σσ. 95-105. Doi: 10.1300/J082v39n01_06

Staszak, J. F. (2009). Other/Otherness. Στο R. Kitchin & N. Thrift (Επιμ.), International Encyclopedia of Human Geography (Τόμος 8, σσ. 43-47). Amsterdam: Elsevier.

Stemler, S. (2001). An overview of content analysis. Practical assessment, research & evaluation7(17), σσ. 137-146. Ανάκτηση 4 Ιανουαρίου 2020 από: https://www.researchgate.net/profile/Steven_Stemler/publication/269037805_An_Overview_of_Content_Analysis/links/547e0aba0cf2de80e7cc402a/An-Overview-of-Content-Analysis.pdf

Strand, C. (2012). Homophobia as a barrier to comprehensive media coverage of the Ugandan anti-homosexual bill. Journal of homosexuality59(4), σσ. 564-579. Doi: 10.1080/00918369.2012.665679

Streitmatter, R. (1995). Creating a venue for the “love that dare not speak its name”: Origins of the gay and lesbian press. Journalism & Mass Communication Quarterly72(2), σσ. 436-447. Doi: 10.1177/107769909507200215

Τζαμαλούκα, Γ. (2002). Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις και οι αιτιακές αποδόσεις της ομοφυλοφιλίας στη σύγχρονη Ελλάδα (Διδακτορική διατριβή). Ανάκτηση 4 Ιανουαρίου 2020 από: http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/14476#page/4/mode/2up

Τι πιστεύουν οι Έλληνες(2018). Αθήνα: διαΝΕΟσις. Ανάκτηση 22 Αυγούστου 2019 από: https://www.dianeosis.org/2018/03/greeks-believe-2018/

«Το κελί μύριζε σαν σάπιο κρέας» – Συγκλονιστικές μαρτυρίες ομοφυλοφίλων που βασανίστηκαν στην Τσετσενία (2017, 1 Αυγούστου). Lifo. Ανάκτηση 18 Αυγούστου 2019 από: https://www.lifo.gr/now/world/154892

Takács, J., Szalma, I., & Bartus, T. (2016). Social attitudes toward adoption by same-sex couples in Europe. Archives of sexual behavior45(7), σσ. 1787-1798. Doi: 10.1007/s10508-016-0691-9

Tang, E. (2019, 26 Ιουνίου). Here are the 30 countries where same-sex marriage is officially legal. GMA. Ανάκτηση 15 Οκτωβρίου 2019 από: https://www.goodmorningamerica.com/culture/story/30-countries-sex-marriage-officially-legal-56041136

Villarreal, Y. (2017, 5 Μαΐου). Vladimir Putin plans to investigate abuse of gay and bi men in Chechnya. The Advocate. Ανάκτηση 22 Αυγούστου 2019 από: https://www.advocate.com/politics/2017/5/05/vladimir-putin-plans-investigate-abuse-gay-and-bi-men-chechnya

Walters, S. D. (2001). All the rage: The story of gay visibility in America. Chicago: University of Chicago Press.

Ware, C. (2017). “Time to Speak Out”: The 1980s Australian Gay Press and Personal Accounts of Living with HIV. Journal of Australian Studies41(4), σσ. 472-486. Doi: 10.1080/14443058.2017.1382551

Warner, W., & Hirschberg, J. (2012, Ιούνιος). Detecting hate speech on the World Wide Web. Εισήγηση στο Proceedings of the Second Workshop on Language in Social Media του Association for Computational Linguistics. Stroudsburg PA.

Watney, S. (1987). The spectacle of AIDS. The MIT Press43, σσ. 71-86. Doi: 10.2307/3397565

Χατζητρύφων, Ν. & Παπαζήση, Θ. (2007). Το φύλο και η συμπεριφορά του: Οικογένειες από ομόφυλα ζευγάρια. Πρακτικά 2ου διεπιστημονικού συνεδρίου: Θεσσαλονίκη, 12-14 Μαΐου 2005. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Scroll to Top